Bài học từ lời cảm ơn của Chủ tịch Hồ Chí Minh
Trong di sản ngôn ngữ Hồ Chí Minh có một bài thơ chỉ với 4 dòng, nhưng từ đó chúng ta có thể rút ra những bài học quý về văn hóa và về ngôn ngữ.

Bài thơ ấy như sau:
CẢM ƠN NGƯỜI TẶNG CAM
Cảm ơn bà biếu gói cam, Nhận thì không đúng, từ làm sao đây! Ăn quả nhớ kẻ trồng cây, Phải chăng khổ tận đến ngày cam lai?
Tháng 01/1946 (Hồ Chí Minh toàn tập, T.4, NXB CTQG, Hà Nội, 2000, tr.168)

Trước khi nói về những bài học, thiết tưởng chúng ta cần biết lịch sử ra đời của bài thơ mà tôi ghi lại theo lời kể của PGS-TS Trần Hữu Tá (1), khi chúng tôi trao đổi với nhau về nữ thi sĩ Hằng Phương (1908-1983), người được Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi lời cảm ơn qua những vần thơ đặc sắc trên đây.
PGS-TS Trần Hữu Tá cho biết: “Là bạn đời của nhà nghiên cứu văn học Vũ Ngọc Phan (1907-1987), bà Hằng Phương lúc bấy giờ, đầu năm 1946, vẫn thường đi lại Hà Nội - Thanh Hóa tần tảo lo toan công việc của một nội tướng để nhà nghiên cứu Vũ Ngọc Phan có thể dành thì giờ, tâm trí cho công tác văn hóa cách mạng. Trong một lần đi Thanh Hóa, bà mua được một chục cam ngon đem về biếu Bác. Tuy trong lòng thì rất muốn được trực tiếp gặp Bác, nhưng lại e ngại làm mất thời gian quý báu của Người, nên nữ thi sĩ để lại cam biếu Bác với một bài thơ” (2).
Khi nhận được quà mà người biếu gửi lại, hẳn Bác rất băn khoăn, áy náy. Bởi thế nên mới có câu thơ:
Nhận thì không đúng, từ làm sao đây!
Thế rồi, Người quyết định gửi đến báo Tiếng Gọi Phụ Nữ, cơ quan ngôn luận của tổ chức Phụ nữ cứu quốc, nhờ chuyển lời cảm ơn. Số 11 của báo này ra ngày 8/01/1946 đã đăng bài viết như sau:
“Thơ của Hồ Chủ tịch trả lời bà Hằng Phương: “Bà Hằng Phương gửi biếu tôi một gói cam, kèm theo một bài thơ. Vì bà không viết chỗ ở, tôi không biết gửi thư cảm ơn đến đâu. Nên tôi nhờ Tiếng Gọi Phụ Nữ đăng mấy lời cảm tạ của tôi như sau”. (Bài thơ đã giới thiệu ở đầu bài viết này).
Từ các vần thơ của Bác và mấy điều cần biết được giới thiệu trên, tôi rút ra cho mình những bài học rất quý về văn hóa và về ngôn ngữ. Trước hết là bài học về ứng xử văn hóa. Đó là tâm trạng băn khoăn khi biết có quà gửi biếu mình.
Nhận thì không đúng, từ làm sao đây!
Đọc câu thơ này tôi liên tưởng đến đức tính liêm khiết mà Bác vẫn thường nói đến mỗi khi có dịp. Và đức tính ấy rõ ràng thường trực trong suy nghĩ của Bác ngay cả khi tự suy xét mình, chứ không phải chỉ để nhắc nhở đội ngũ cán bộ, đảng viên.

Chủ tịch Hồ Chí Minh thăm nông dân tại xã Ái Quốc-Hải Hưng năm 1958. Ảnh TL.
Hai là văn hóa về sự cảm ơn. Nhận được sự thi ân, dù đó là một sự quan tâm, sự giúp đỡ nhỏ nhất thì người nhận, nơi nhận nhất thiết phải cảm ơn. Được “biếu gói cam”, người biếu quà không chỉ không còn hiện diện mà cũng “không viết chỗ ở” nên Bác “không biết gửi thư cảm ơn đến đâu”. Nhưng Người đã tìm được cách cảm ơn thích hợp và thỏa đáng là nhờ báo “đăng lời cảm tạ”.
Phải chăng trong việc giáo dục con em mình, học sinh, sinh viên mình, và cả chính bản thân ta, vì lý do này hay hoàn cảnh khác mà chúng ta cũng có lúc nhãng quên, chưa tạo được nét ứng xử văn hóa cảm ơn này?
“Mấy lời cảm tạ” của Bác được thể hiện qua hình thức các vần thơ - theo tôi từ cách tiếp cận ngữ dụng học (3). Đây là những bài học quý về cách ứng xử ngôn ngữ. Đầu tiên là bài học về việc lựa chọn hình thức chuyển tải nội dung lời cảm tạ: một bài thơ.
Phương châm về cách thức mà ngữ dụng học đề ra khi hội thoại là biểu đạt súc tích, mạch lạc, tránh mơ hồ, tối nghĩa. Phương châm này được thể hiện rõ ràng ngay từ câu thơ đầu. Các câu thơ tiếp theo cũng gắn hữu cơ với lời cảm ơn, nhưng không lặp lại mà phát triển những ý khác, dĩ nhiên vẫn liên kết hữu cơ với lý do cảm ơn, nhưng chính là để phát triển thêm các ý mới, phản ánh tính cách của chủ ngôn. Ngôn từ được dùng