Lần thứ ba, sau 24 năm tác phẩm nổi tiếng của cố kịch gia Lưu Quang Vũ được Đoàn kịch II Nhà hát Tuổi trẻ dựng lại khiến các diễn đàn gần đây lại nổi sóng. Một số chi tiết được thay đổi, khiến người xem liên tưởng đến các vụ tiêu cực đất đai nổi cộm như Tiên Lãng (Hải Phòng), Văn Giang (Hưng Yên) và  nhiều vụ việc khác. Những người lính yêu lẽ phải, quyết tìm lại công lý sẽ gợi lại niềm tự hào, nhắc nhở tinh thần chống tham nhũng trong xã hội hôm nay, khi vở diễn được công diễn đùng ngày Thành lập Quân đội Nhân dân Việt Nam 22/12 tại Nhà hát Lớn (Hà Nội). NSƯT Đức Trung, người đã từng tham gia vai diễn trong Lời thề thứ 9 đi biểu diễn xuyên Việt gần 300 suất diễn chia sẻ những điều chưa từng tiết lộ.

8 ngày dựng vở, diễn kỷ lục 300 suất

 Thưa, ông có thể chia sẻ gì về thông điệp của Lời thề thứ 9 thời điểm 24 năm trước và hôm nay?

Có thể nói vở Lời Thề thứ 9 vẫn còn tính thời sự nóng hổi cho đến hôm nay bởi thông điệp chống tham nhũng, tiêu cực của nó phù hợp với Nghị quyết của trung ương IV vừa qua. Vở diễn nói lên được sự bức xúc trăn trở của người dân với những cái làm việc chưa thực sự tốt của chính quyền cơ sở. Hiệu ứng của Lời thề thứ 9 rất cao ngay từ chúng tôi dựng vở này để diễn xuyên Việt. Năm 1986, đất nước thực hiện đổi mới thì năm 1988 vởi diễn được dựng lại, tổng cộng thời gian chúng tôi đã biểu diễn gần 300 đêm, chưa kể sau đó có những dịp ôn lại để diễn Lời thề thứ 9 vẫn được công chúng quan tâm rất nhiều. Có thể nói trong những năm 1988-1989 là những năm khởi sắc của Nhà hát Tuổi trẻ, phần thành công lớn cũng phải dựa vào vở Lời thề thứ 9.

Tham gia vở diễn với tư cách là diễn viên, lại vừa là lãnh đạo Nhà hát điều gì khiến ông ấn tượng với Lời thề thứ 9?

Đó chính là sức hút của vở diễn, tiếng vang của nó mỗi lần công diễn. Ngày ấy, chúng tôi diễn ở Cung Hữu nghị Việt- Xô  với hơn 1.000 chỗ ngồi vậy mà bán vé “tay bo” vẫn… “cháy vé”. Nhà hát Tuổi trẻ lúc đó đang sửa chữa, chúng tôi diễn ở Nhà hát Lớn, rạp Hồng Hà khán giả cũng phải xếp hàng mua vé. Về sau nhà hát xây dựng lại năm 1990 khi diễn Lời thề thứ 9 khán giả vẫn đông nghẹt. Chúng tôi nghĩ, diễn vở này đã “ăn khách” ở Hà Nội, chắc chắn diễn tại các tỉnh khác, vàoNamvẫn có sức hút. Vậy là chúng tôi mang Lời thề thứ 9 đi xuyên Việt. Tôi còn nhớ khi “hành quân” trong mưa bão ở Nha Trang, diễn 1 đêm, 2 đêm  rồi đến  3 đêm  mưa bão đổ cây tốc cả nóc rạp mà đoàn vẫn diễn, khán giả vẫn cứ đến kìn kìn, đội mưa đội gió đi xem đến phút cuối. Bây giờ tôi được nghỉ rồi mình không diễn nữa nhưng khi nhà hát gọi  về dựng lại vở Lời  thề thứ 9 thì lòng mình cũng sôi sục lên. Tôi nhớ ngày đó, mỗi khi dựng vở Lời thề thứ 9 thì nhiều cựu chiến binh nước mắt  rưng rưng, hết buổi diễn họ ra ôm lấy chúng tôi mà chia sẻ, động viên.

Khi chúng tôi diễn ở  rạp Trưng Vương (Đà Nẵng) sau khi diễn xong mọi người tẩy trang ra về thì rất nhiều cán bộ lão thành cựu chiến binh ra sau sân khấu gặp diễn viên chỉ để nói một điều: Cảm ơn các nghệ sĩ đã nói thay lòng dân tất cả những bức xúc trăn trở. Tôi lúc đó đóng vai chủ tịch tỉnh thì khi đến Nha Trang tôi mời hẳn ông Chủ tịch tỉnh (ông Hoà) đi xem. Ông chủ tịch tỉnh trong vở Lời thề thứ 9 là cán bộ tốt nhưng do quan liêu nên để xảy ra sự việc đáng tiếc. Mình cứ tưởng ông này xem, nghĩ chúng tôi “đá” gì Chủ tịch tỉnh nhưng xem xong ông ấy cười bảo: “Hay lắm, tốt lắm”. Đấy, có những điều “đụng chạm” đến người ta, nếu đúng họ vẫn thừa nhận, tốt thì tốt thật. Là cấp trên nhưng đôi khi quan liêu không nhìn nhận thấy những vấn đề của cấp dưới thì vẫn xảy ra những chuyện không ngờ. Cũng giống như bây giờ thôi, Trung ương không chủ trương như thế nhưng mà ở Tiên Lãng cán bộ chủ chốt làm sai thì Đảng, Trung ương và tỉnh phải chịu trách nhiệm.

Vậy thưa ông, Lưu Quang Vũ để lại nhiều tác phẩm hay nhưng tại sao Lời thề thứ 9 lại cuốn hút đến vậy khiến nhiều đoàn dựng lại vở diễn này?

Nếu khán giả xem vở “Tôi và chúng ta” hay Hồn Trương Ba da hàng thịt, hay Nguyễn Trãi ở Đông Quan… thấy tính khái quát cao, nhưng sự sống động, hấp dẫn,  lôi cuốn của Lời thề thứ 9 lai có cái gì đó rất riêng. Đó là cái tình người, giữa những người chiến sĩ con em của nhân dân đi bộ đội trở về địa phưong đòi sự công bằng, công lý ở những nơi mà người dân đang bị áp chế mà kẻ đại diện của cái ác là chủ tịch xã Quách Văn Tần. Nhóm bộ đội được thưởng những ngày phép vì bắn giỏi nhưng họ lại nghỉ ngơi mà cùng nhau dùng ngày phép ấy đi về  quê của một đồng đội tìm lại công lý, lẽ phải vì cha mẹ của đồng đội bị ông Chủ tịch xã bức bách. Nếu như chúng ta xem lại Lời thề thứ 9, được sửa đổi vài chi tiết của kịch thì sẽ thấy thực trạng này đang diễn ra ở nhiều địa phương, ví dụ như vụ Tiên Lãng, vụ Văn Giang và một số vụ trong Nam.

Ngày ấy, Lưu Quang Vũ viết Lời thề thứ 9 theo đơn đặt hàng của Đoàn kịch  Quân đội, nhưng tại sao, thời điểm đó ông và lãnh đạo Nhà hát Tuổi trẻ lại quyết định dựng Lời thề thứ 9?

Lúc đó tôi đang là Đoàn trưởng đoàn kịch II (anh Chí Trung hiện nay đang làm), còn vợ tôi làm trong Đoàn kịch Quân đội nên tôi được xem vở này khi diễn ở Mai Dịch song cũng chưa nghĩ đến chuyện dựng lại. Nhưng khi Nhà hát chuẩn bị kịch mục để lên đường xuyên Việt thì Chí Trung, Anh Tú, Ngọc Tuấn lại có  giấy học cảm tình đảng trong vòng 10 ngày.Lúc đó lãnh đạo đoàn kịch bà Thuỳ Chi mới bảo: “Đức Trung ơi, bây giờ làm thế nào? Anh em phải học cảm tình đảng trong vòng 10 ngày chưa thể lên đường được thì dựng thêm cái gì đó cho xôm trò mà lại “chắc ăn” không?” Tôi nghĩ dựng trong vòng 10 ngày phải nhờ tới tài năng của đạo diễn Xuân Huyền thì may ra mới dựng được.  Lúc ấy, tôi nghĩ đến Lời thề thứ 9, nó sôi động và rất phù hợp không phải chỉ với bộ đội mà với cả nhân dân. Tôi đề nghị giám đốc duyệt luôn vở đó, và gặp đạo diễn Xuân Huyền nhờ dựng gấp và chỉ trong 8 ngày chúng tôi dựng xong vở này, 10 ngày sau, 3 đồng chí kia vừa học cảm tình đảng vừa tham dự dựng vở cũng lên đường. Bao năm sau tôi vẫn thấy đó là một quyết định sáng suốt của Nhà hát.

Diễn viên trẻ đã cố gắng rất nhiều

Thời điểm xã hội bây giờ khác với 24 năm trước đây, thế hệ diễn viên trẻ chưa đủ trải nghiệm như thời của ông, vậy có khó khăn gì khi họ nhập vai trong Lời thề thứ 9?

Tôi mới xem một vài buổi tập của các em, họ cũng đang rất cố gắng. Rõ ràng làm nghệ thuật anh phải có sự trải nghiệm, có sự thâm nhập cuộc sống, tiếc rằng các em trẻ hiện nay còn thiếu những cảm nhận của những năm tháng đã qua. Nhân vật của Lời thề thứ 9, mặc dù là người chiến sĩ cũng  tuổi thanh niên như các bạn ấy thôi nhưng họ sống trong thời chiến, nên người sống trong thời bình không cảm nhận hết được. Hơn nữa một số diễn viên, kể cả một số  người trước kia diễn tốt như Chí Trung, Anh Tú, Ngọc Huyền cũng rút ra để cho lớp trẻ diễn với nhau.  Có lẽ cần có thời gian, và người đi trước truyền cảm xúc, bổ sung, bổ khuyết cho lớp trẻ thì thông điệp của Lời thề thứ 9 sẽ đến khán giả nguyên vẹn và ấn tượng như xưa. Hơn nữa các diễn viên trẻ phải cảm nhận được tâm trạng người lính trong chiến tranh qua những tác phẩm văn học để hiểu, cảm nhận thì mới trưởng thành được. Tôi tin thời gian, sự trải nghiệm của người đi trước truyền đạt lại, chỉ trong một thời gian ngắn các diễn viên trẻ sẽ tiếp được lửa nhiệt huyết, sục sôi của Lời thề thứ 9.

Vậy những người dựng lại và cả diễn viên có chịu nhiều áp lực hay không, khi vở diễn đã quá thành công?

Tôi cũng bảo nếu các diễn viên trẻ diễn được như ngày xưa nghĩa là có sự thuần thục, máu lửa thì dứt khoát ngày hôm nay vở diễn vẫn thu hút được khách. Tôi nhớ năm 2001- 2002 thì tôi với anh Chí Trung đã bàn nhau dựng lại Lời thề thứ 9 mặc dù lúc đó một số người đã sang đoàn kịch I rồi thì cứ đoàn kịch II cứ dựng lại. Sau đó chúng tôi có diễn ở Tp. HCM với rạp lớn 800-1000 khách mà vẫn hết vé. Điều này sức sống của kịch bản và sự cố gắng của các diễn viên trẻ hôm nay.

Trong lần dựng lại Lời thề thứ 9 này, một số chi tiết được thay đổi cho phù hợp với thực tế thay vì vài sào ruộng bằng cả chục ha đầm nuôi tôm, mối quan hệ chồng chéo, người nhà của Chủ tịch xã với cấp trên, điều này có phù hợp với kịch không, thưa ông?

Đó là sự sáng tạo cần thiết nhưng nếu anh “nhồi” không khéo thì anh sẽ thấy sự khập khiễng của lịch sử với tính thời sự trong điều kiện ngày hôm nay. Thực ra anh Chí Trung dựng lại cũng phải theo mô típ của thầy Xuân Huyền. Hồi năm 2002 tôi yêu cầu dựng lại, của thầy Huyền như thế nào thì mình vẫn dựng lại như thế ấy, bây giờ có vài chi tiết nhỏ thay đổi sũng chỉ là sự “phăng” của nghệ sỹ thôi, còn cái hồn của vở diễn vẫn nguyên vẹn.

Ông có tin rằng khi dựng lại Lời thề thứ 9 tạo ra ấn tượng mới khi khán giả đang khao khát một vở chính kịch…ra trò?

Gọi đây là chính kịch cũng đúng, nhưng sức hút ở đây khiến người ta xem nó thích thú hơn vì nó có nhiều mảng trò tạo yếu tố hài. Chẳng hạn như nhân  vật Quách Văn Tuần có yếu tố hài, Đôn cầm trịch cũng có những yếu tố hài, ông  Chủ tịch tỉnh cũng có những yếu tố hài hước nên sự nhẹ nhàng, hóm hỉnh, cuốn hút. Bản thân kịch Lời thề thứ 9 của Lưu Quang Vũ đã hay, hấp dẫn người xem, ngày trước có 2 đoàn kịch cùng diễn vở ấy vẫn hút khán giả. Thậm chí có thời điểm  8- 9 đoàn cùng dựng Lời thề thứ 9 chứng tỏ nó có sức hút của kịch phẩm như thế nào. Tôi luôn hy vọng, lần dựng Lời thề thứ 9 này khán giả sẽ hào hứng đón nhận như những năm trước đây.

 Đông Đô

( Sưu tầm )